Kurs 忍び cz. VIII

Ludzka wyobraźnia daje upust swoim kreacjonistycznym zapędom, szczególnie jeśli zachodzi potrzeba ułatwienia codziennych (niekiedy niezwykle nużących) czynności. Stąd pomysł na rozwinięcie koncepcji broni drewnianej – wszak im skuteczniej ona działa (uśmiercając naszego wroga), tym więcej czasu możemy poświęcić na przyjemniejsze aktywności (objadanie się, błogie lenistwo, wesołe harce ze swoją połowicą). Najprostsze, znane nam już 棒, 杖 czy 柔 po pewnym czasie stały się wymagającymi udoskonalenia archaicznymi rozwiązaniami technicznymi. Upowszechniały się techniki metalurgiczne, co znacząco ułatwiało produkcję znacznie wytrzymalszych broni metalowych (groty, ostrza). Prosta broń drewniana powoli transformowała się w broń drzewcową (rola drewna ograniczała się do stanowienia rusztowania podtrzymującego właściwy element atakujący). Zanim jednak to się stało, powstały liczne wariacje składające się wyłącznie z części pochodzenia organicznego.

Wraz z rozpowszechnianiem się określonych technik walki prostą bronią drewnianą (z czasem powstały wykorzystujące ją style rozsiane po wszystkich kontynentach), początkujący adepci dążyli do uzyskania przewagi poprzez wprowadzanie modyfikacji (tak, usprawnień do zwykłych prostych patyków). Powstało wiele rodzajów kijów o różnych długościach (od 40 cm do nawet 3 m). Wszystko nadal opierało się na rodzaju honorowej umowy zabraniającej walki innymi rodzajami broni. To dotyczyło jedynie uczących się w elitarnych szkołach. Grasujący po bezdrożach bandyci nie byli ograniczeni kodeksem honorowym, przez co im właśnie przypisuje się wykonanie wersji rozwojowych broni drewnianych. Z czasem, gdy dowiodły one swojej skuteczności w ogniu potyczki, były adaptowane najpierw przez gwardię przyboczną zwierzchnika określonego terenu, a następnie na drodze dyfuzji przez liniowe oddziały czy ludność cywilną.

Kiedy regularnie obtłukujemy nasze 棒 o twardsze przedmioty na jego powierzchni pojawiają się zgrubienia. Przy identycznym ciężarze można uzyskać drewno o znacznie większej wytrzymałości. Jeśli niechcący złamiemy naszą broń, powstanie drewniany zadzior o dużej ostrości. W ten sposób powstały pierwsze włócznie. Z czasem wytwórcy odeszli od prymitywnych metod łamania, preferując raczej stopniowe formowanie (taka włócznia wykazywała większą żywotność). Po opaleniu nad ogniem uzyskiwaliśmy świetną broń kłującą, zdolną do zatrzymania nawet konnego wojownika. Ten wynalazek w różnych odmianach przetrwał do czasów nam współczesnych w postaci drewnianych zaostrzonych kołków (nie mylić z oporządzeniem do polowań na wampiry) o różnej długości, średnicy. Stosowano je przy konstrukcji zapór kawaleryjskich, umacniając pozycje piechoty. Popularną pułapką były głębokie doły, na dnie których wbijano w ziemię wiele takich kołków (w Polsce znamy je jako wilcze doły), a całość maskowano poszyciem z delikatnych gałązek, świeżo pozyskanej darni (na koniec wszystko posypywano liśćmi). Nadepnięcie na taką powierzchnię skutkowało oczywiście jej załamaniem i upadkiem z dużej wysokości na roześmiane ostrza pali (najłagodniejszym wyrokiem było pojedyncze przebicie kończyny bądź torsu – szczęście ofiary było wprost proporcjonalne do lenistwa stawiającego pułapkę), o czym w Wietnamie przekonali się amerykańscy żołnierze (słynne doły punji budowane przez Wietkong dzięki powszechnie występującemu powszechnie bambusowi). Wojownicy ninja wykorzystywali drewniane włócznie do poprawiania bezpieczeństwa swoich siedzib (liczne pułapki oparte na wystrzeliwaniu metrowych dzierzb ze ścian, sufitu, podłogi). Łącząc kilka niewielkich wykałaczek (ok. 7 cm) otrzymywaliśmy drewniane jeżyki potrafiące skutecznie zatrzymać pogoń (ninja gubili w ten sposób pościg). Niektóre kultury wykorzystały pale do torturowania (uśmiercania) jeńców (słynne nabijanie na pal). Te okrutne praktyki (wynalezione przez pomysłowy lud Hetytów) miały charakter głównie propagandowy (niektóre postacie zyskiwały miano krwiożerczych, np. rumuński władca Vlad Drăculea, wojewoda ruski Jeremi Michał Korybut Wiśniowiecki).

Jeśli ktoś dysponował odpowiednią siłą i odnalazł wśród runa leśnego ciężką, kanciastą gałąź, mógł wykorzystać swoje znalezisko w charakterze maczugi (przez wielu uważaną za pierwszą broń wytworzoną przez człowieka). Niewątpliwą zaletą jest dewastująca siła uderzenia potrafiąca ogłuszyć, zmiażdżyć (czyt. zabić). Minusem jest prędkość z jaką możemy maczugą swobodnie operować – ciężar drewna sprawia, że wymagane są szerokie zamachy, odsłaniające nas na potencjalny atak. Maczugi dały początek całej linii broni obuchowej (młoty, buławy, berła). W bardziej arystokratycznych kręgach zaczęły być one (w postaci berła) utożsamiane z autorytetem władzy, przyjmując kształt drogocennych wyrobów jubilerskich (ale już bez własności bojowych). Na przestrzeni wieków powstały różne typy maczug, włączając w to stosowane na Okinawie eku (dwumetrowe wiosło o specjalnie dociążonym piórze) lub 大槌 (wym. „otsuchi”, bardzo ciężki drewniany młot służący do rozłupywania hełmów).

Połączeniem prostego kija i maczugi są kostury podróżne. Idea połączenia obu tych przedmiotów wynikała z ludzkiej chęci zamknięcia ich zalet w pojedynczym egzemplarzu. Dodatkową zaletą posiadania takiego sprzętu była jego uniwersalność – świetnie sprawdza się nawet w formie prostej podpory (praprzodek współczesnych kijów marszowych). Przykłady takiego przedsiębiorczego myślenia odnaleźć możemy w Irlandii [shillelagh (wym. „shilayle”, ciężki kostur zakończony utwardzoną głowicą)], Hiszpanii (makila, solidna laga zwieńczona spłaszczonym końcem), Japonii, [金棒 (wym. „kanabo”, samurajski symbol dowódcy z metalowym zwieńczeniem uformowanym zazwyczaj w formie trójwymiarowej rzeźby)], Afryce (południowoafrykańska knobkierrie, masajska rungu), Ameryce (indiańskie kije wojenne). Współczesne odpowiedniki starodawnych kosturów to eleganckie laski wizytowe (wykonywane z polipropylenu) o bardzo dużej wytrzymałości. Stanowią gustowny dodatek do wizytowego stroju, a jednocześnie dyskretny przyrząd do samoobrony.

Najbardziej rozpoznawalną bronią drewnianą o skomplikowanej budowie jest トンファー (wym. „tonfa”). Wynalazek ten powstał najprawdopodobniej w Chinach (gdzie od zawsze powstawała większość broni). Niektórzy doszukują się jej macierzystego kraju w Tajlandii lub Indonezji. Obecnie najczęściej kojarzy się ją z japońską Okinawą (stanowiła część zbioru tradycyjnej broni używanej przez tamtejszą ludność). Broń ta składa się z dwóch odpowiednio uformowanych drewnianych elementów. Jeden stanowi wygodny uchwyt (ok. 12 cm długości zakończony spłaszczoną głowicą w różnych formach), a drugi element ochronny (ok. 40 cm długości – osłania przedramię) bądź atakujący (wystarczy szybki obrót, aby zaskoczyć wroga zamaszystym uderzeniem; można też wykonać zwykłe pchnięcie wystającym końcem). Wiele styli wykorzystuje トンファー do obezwładniania przeciwnika (dźwignie na kończyny górne). Broń ta została zaadoptowana przez siły policyjne na całym świecie (wersja policyjna wykonana jest z tworzywa sztucznego ze specjalną metalową „duszą” wewnątrz zapewniającą dodatkową siłę uderzeniową). Kształt umożliwia przytroczenie do większości pasów przy pomocy prostego zatrzasku. Powszechnie stosuje się ją w kulturze masowej (filmie, literaturze), jako broń kojarzoną z Dalekim Wschodem.

Drewno znalazło zastosowanie również przy produkcji broni miotanej z racji swojej lekkości. Od wieków ludzie wytwarzali drewniane drzewce do strzał, bełtów. Wojownicy ninja stosowali też dmuchawki różnych rozmiarów, wystrzeliwując w kierunku celów zatrute strzałki. Oszczepy (lżejsze odmiany włóczni) w rękach specjalisty potrafiły ściągnąć z galopującego konia rosłego jeźdźca (np. greccy peltaści). Najbardziej egzotycznym przedstawicielem tej rodziny jest australijski bumerang używany od wieków przez Aborygenów. Nietypowy kształt i słynna skłonność powracania do miotacza czynią z niego nieprzewidywalne oraz śmiertelnie groźne narzędzie mordu (warto pamiętać, że krańce wojennych bumerangów miały ostre krawędzie z łatwością przecinające ludzką skórę).

Drewniane płytki stosowano powszechnie do wzmacniania strojów ochronnych (samurajskie zbroje składały się zarówno z nich, jak i z żelaznych kęsów). Ninja umieszczali grube dębowe płyty na specjalnej sznurowej uprzęży bezpośrednio pod strojami, co bezpośrednio przyczyniło się do powstania mitu o nieśmiertelnych skrytobójcach. Z drewna wykonywano też pochwy. Poza własnościami ochronnymi (zabezpieczało ostrze przed wilgocią), dekoracyjnymi (lakierowano je na różne kolory z tradycyjnymi motywami) można było je wykorzystać do duszenia wroga (ułatwiało to ciche pozbywanie się strażników) lub przechowywania drobnych przedmiotów – swoisty niezbędnik współczesnych noży dedykowanych miłośnikom sztuki przetrwania w warunkach ekstremalnych.

Istnieją również drewniane miecze treningowe (z litego drewna lub cienkich listewek), ale ich konstrukcja wymaga szczegółowego omówienia. Używa się ich oczywiście do praktykowania szermierki różnych styli. Znajomość zastosowań drewna w przemyśle zbrojeniowym przydaje się szczególnie w trudnych warunkach, w których pozbawieni jesteśmy możliwości stworzenia solidniejszego oręża. Dzięki podstawowej wiedzy będziemy w stanie stworzyć zastępcze narzędzia zwiększające nasze szanse na zwycięstwo. Noszenie przy sobie egzemplarzy złożonej broni drewnianej (ze względu na rozmiary, ciężar) może być problematyczne (np. z racji tłoku w miejskiej komunikacji). Są one jednak znacznie bezpieczniejsze w użyciu od broni stworzonej docelowo do szybkiego pozbawiania życia. Dzięki temu nie jesteśmy zmuszeni do zabicia atakującego nas napastnika.

Kurs 忍び cz. VII

Broń wykonana z drewna towarzyszy człowiekowi od jego prapoczątków. Wrodzona kreatywność umożliwiła mu wykorzystanie dostępnego powszechnie surowca (patyki, gałęzie różnego kształtu, wielkości) do wyrobu przedmiotów pomagających w uśmiercaniu mniej rozwiniętych zwierząt (u niektórych gatunków małp również zaobserwowano mechanizm produkcji, eksploatacji narzędzi). Wraz z rozwojem cywilizacyjnym narodziła się potrzeba eliminowania z otoczenia innych ludzi, przekształcając broń myśliwską w konwencjonalną (u zwierząt nie występują podobne zachowania – niekiedy brutalne, krwawe walki toczone są bez użycia jakiejkolwiek broni).

Wojownicy ninja nie dbali o konwenanse pokroju honoru (dla nich najwyższą wartością było własne życie i to właśnie je usilnie starali się chronić). Wykonany z drewna oręż nie wygląda może imponująco w porównaniu z lśniącym ostrzem samurajskiej szabli [刀 (wym. „katany”)], ale całkowicie spełnia swoje zadanie. Jakie funkcje musi spełniać broń?

1.  Wydłużenie zasięgu ataku (wystarczy dodatkowe kilka cm, aby dosięgnąć odsuwającego się wroga – idea ta kultywowana jest od wieków począwszy od zwykłych drewnianych gałęzi, poprzez łuki, kusze, aż po współczesne karabiny snajperskie o zasięgu kilku km).

2.  Wzmocnienie siły ataku (zmniejszenie powierzchni zadającej cios skutkuje spotęgowaniem jego efektów, chroniąc jednocześnie użytkownika przed potencjalnymi urazami).

3.         Zasianie w umyśle przeciwnika strachu (efekt psychologiczny, jaki zapewnia sam fakt posiadania broni, jest trudny do przełamania, w wyniku czego potrzeba długiego treningu, by nie tracić pewności siebie w starciu oko w oko z uzbrojonym przeciwnikiem).

Chociaż nie przepadam za bronią palną (potrafię strzelać, konserwować lub naprawiać takową, ale wolę bardziej finezyjne, jednak zdecydowanie mniej praktyczne, rozwiązania), to pistolet zilustruje nam cechy broni idealnej. Pocisk (każde ciało wyrzucane przy pomocy broni miotanej) to zazwyczaj mały, ale ciężki kawałek metalu. Jeśli wydłubiemy go z łuski i po oczyszczeniu z prochu ciśniemy w przeciwnika, to nie wyrządzimy mu większej szkody (poza irytacją). Po załadowaniu pistolet zmienia nasz pocisk w śmiertelnie groźną broń, nadając mu prędkość (zwiększając siłę poprzez dużą energię kinetyczną) oraz znacząco wydłużając zasięg (jak daleko byłbyś w stanie cisnąć celnie ważącym tylko 8 gramów strzępkiem metalu?). Cios zadany w ten sposób z łatwością spenetruje ciało oponenta, wywołując nieporównywalnie większe uszkodzenia, niż w przypadku zwykłego ciśnięcia ręcznego. Widok pistoletu (nie musi być on nawet prawdziwy) odstraszy też nawet najbardziej agresywnych napastników (uciekną w trosce o swoje zdrowie, życie).

Lata treningów powinny uodpornić nas na widok broni (niezależnie od jej charakteru). Niekiedy tchórzliwy przestępcy wykorzystują ją jedynie dla uzyskania psychicznej przewagi, terroryzując otaczających ich ludzi. Uzbrojony (nawet) w pistolet złoczyńca nie zdoła zastrzelić przecież kilkudziesięciu osób w centrum handlowym z uwagi na ograniczoną pojemność magazynka. Gdyby zareagowali oni wspólnym atakiem, nasz niedoszły terrorysta musiałby się poddać. Być może zdołałby uśmiercić kilku nacierających, ale rozwścieczony tłum szybko wywarłby na mordercy krwawą pomstę (nie ma nic gorszego od nacierającego tłumu opętanych bezmyślną furią ludzi). Broń stanowić powinna wyłącznie przedłużenie naszych naturalnych narzędzi, sięgając tam, gdzie my sami nie zdołamy. Nie powinna ona definiować nas oraz naszych umiejętności. To my tworzymy broń, a nie ona czyni nas wojownikami. Przecież profesjonalista jest w stanie pozbawić życia przy pomocy zwykłego kubka z ciepłą kawą (broń improwizowana doczeka się oddzielnej części poświęconej wyłącznie jej). W walce Twoim wrogiem jest przeciwnik, a nie dzierżony przez niego przedmiot.

Wojownicy cienia potrafili docenić walory drewna. To niezwykle plastyczny materiał, umożliwiający obróbkę ograniczoną jedynie fantazją rzemieślnika. Średnią wytrzymałość nadrabia niskim kosztem pozyskania i ogólną dostępnością (drewno odnaleźć można wszędzie, choć oczywiście będzie różnić się jakością, interesującymi nas własnościami). Jakie drewno wybrać do stworzenia dobrej jakości broni drewnianej?

Ninja używali tego rodzaju drewnianych przedmiotów w niezliczonej do dzisiaj ilości odmian. Dziś skupimy się na tych najbardziej podstawowych, tj. takich, których produkcja wymaga od nas tylko minimalnego nakładu pracy (znalezienie prostej gałęzi o pożądanej długości, wysuszenie, okorowanie, oszlifowanie). Możemy wyróżnić trzy odmiany takowych kijaszków o nieskomplikowanej budowie: 棒 (wym. „bo”), 杖 (wym. „jo”) oraz 柔 (wym. „yawara”).

棒 to stosunkowo cienki kij (szerokość 3 cm) o dużej długości (minimalne rozmiary zakładają posiadanie długości równej odległości od ziemi do podbródka), przekraczającej niekiedy 2 m [zwyczajowo jest to sześć尺 (wym. „shaku”, starojapońska jednostka miary równa 30,3 cm)]. Możemy napotkać różne rodzaje przekrojów (okrągłe – najpopularniejsze, kwadratowe, heksagonalne, oktagonalne). Czasami kije nieznacznie zwężają się ku końcom, odciążając je i ułatwiając wykonywanie niektórych ciosów. Początki tej broni sięgają prehistorii. Odnalezione w Azji egzemplarze z tego okresu wykonane były w całości z kamienia (co świadczy o wysoko rozwiniętej sztuce kamieniarskiej). Były też bardzo ciężkie. Trudności w wytwarzaniu oraz duży ciężar zaowocował stworzeniem drewnianego 棒 okutego (dla wzmocnienia konstrukcji) żelazem. Wedle niektórych teorii ta odmiana wyewoluowała z żerdzi używanych do przenoszenia koszyków, wiader. W czasach zbrojnej prohibicji (zakazu posiadania broni przez chłopów) idealnie nadawał się do samoobrony (dziś również spełnia swoje zadanie, z daleka odstraszając potencjalnych napastników). Podstawy walki przy pomocy długiego prostego kija odnajdziemy w każdym kraju na każdym kontynencie.

杖 jest znacznie krótszy (minimalna długość równa się odległości od koniuszków wyprostowanych palców do łokcia). Najdłuższe杖 mają nawet 1,2 m (szerokość podobna do棒). Twórcą podstaw walki takim kijem jest 夢想權之助勝吉 (wym. Musō Gonnosuke Katsuyoshi), znany przede wszystkim ze swojej sromotnej porażki w starciu z legendarnym szermierzem 宮本武蔵. Pomysły na techniki zawarte w credo swojej szkoły zaczerpnął z nawiedzających go snów. Większość styli używa 杖 w charakterze miecza, ale doświadczeni wojownicy zgodnie twierdzą, iż daje on znacznie więcej możliwości w stosunku do broni siecznej (głównie dzięki powszechnej dostępności patyków o odpowiednich rozmiarach – miecze nie rosną wszak na drzewach).

Najkrótszą z omawianych broni jest 柔 (zazwyczaj tylko minimalnie wystaje z zaciśniętej pięści). W czasie walki władamy nią w sposób przypominający nóż (zadajemy głównie brutalne pchnięcia). Z uwagi na niewielkie rozmiary łatwo było ją ukrywać i przenosić. 窪田孝行 (wym. Takayuki Kubota), mistrz karate, wieloletni instruktor japońskiej policji oraz twórca stylu 剛速流 (wym. Gosoku – ryu), udoskonalił tradycyjną broń wojowników ninja, tworząc współczesną wersję rozwojową: kubotan. Pomysł narodził się w trakcie szkoleń dla żeńskiego personelu LAPD (ang. Los Angeles Police Department, czyli policji miasta Los Angeles w Kalifornii). Do skutecznej samoobrony potrzebna była niewielka broń o małej wadze, zwiększająca szansę drobnej policjantki w starciu z rosłym przestępcą. Do dziś wykonuje się go głównie z lexanu (poliwęglanowy polimer) lub aluminium. Zazwyczaj ma długość 14 cm i szerokość 1,5 cm. Obecnie w kubotan można zaopatrzyć się w każdym sklepie militarnym (nadaje się do codziennej eksploatacji w charakterze gustownego breloka do kluczy).

柔 wzmacnia siłę naszego ciosu – uderzamy cienkim końcem (najczęściej spłaszczonym, chociaż występują również ostro zakończone wersje), celując w czułe punkty na ciele przeciwnika. Pamiętajmy o zasadzie odbicia, wykonując długie kombinacje, a nie pojedyncze pchnięcia. Możemy wyróżnić dwa sposoby trzymania tej broni: młot (柔 zamykamy w dłoni, wykonując zamaszyste ruchy, miażdżąc kości oraz wrażliwe organy), włócznia (柔 ułożona równolegle do kości śródręcza, podtrzymywana przez podstawę dłoni). Broniąc się, starajmy się celować w szyję, oczy. Przy odrobinie wyobraźni możemy wykorzystać 柔 do wyprowadzania dźwigni (źródło nacisku punktowego). Z racji na prostolinijność jest ona w Polsce całkowicie legalna (w Wielkiej Brytanii zalicza się niestety do przedmiotów niebezpiecznych). Oczywiście jej użycie stwarza zagrożenie dla życia, ale czy nie lepiej wykorzystać do samoobrony kubotan, niż nóż (policja ma później mniej papierkowej roboty, zwłaszcza gdy nasz przeciwnik wróci do życia, odzyskując przytomność)?

杖 umożliwia nam rozbrajanie przeciwnika, podcinanie, a nawet fechtunek (wszystko zależy od naszych umiejętności). Możemy używać go w charakterze broni jednoręcznej lub oburęcznej. Kije od długości wahającej się pomiędzy fajką do tytoniu a rozmiarami kija golfowego odnaleźć możemy odnaleźć w stylach rozsianych po całym świecie (brytyjski system walki armii imperialnej, staroindiańskie metody walki rytualnej, azjatyckie szkoły bitewne etc.).

Pełne opanowanie 棒 wymaga dużego nakładu pracy własnej i pewnej wirtuozerii. Z uwagi na jego długość zalecana jest walka połączona z dynamicznym poruszaniem się w trójwymiarowej przestrzeni. Wtedy odkrywamy prawdziwy potencjał tegoż urządzenia, zadając nie tylko pchnięcia, ale i uderzenia. Po utwardzeniu końców w ogniu (sposób ludzi pierwotnych) lub okuciu ich żelazną blachą otrzymamy doskonały kostur podróżny na każdą okazję. Wielu mistrzów odradza początkującym zabawę z 棒. Podobnie jak długie bronie drzewcowe, także i on zawiera w sobie pewną dozę nieprzewidywalnego szaleństwa. Kiedy poddamy się już rytmowi uderzeń, obrotów czy podskoków, ciężko jest nam dozować siłę uderzeń. Chociaż istnieją określone techniki (propagowane przez różne szkoły), to należy traktować 棒 z dużym szacunkiem (i odpowiednią rezerwą). Pozwala nam atakować z dużego dystansu, ale jednocześnie osłabia nasze zdolności bitewne w zwarciu (kiedy przeciwnik zmniejszy nagle dystans, uniemożliwiając nam wykorzystanie przewagi długości, najlepiej wypuścić kij, dezorientując przeciwnika).

Wróćmy jednak to tego, jaki konkretnie gatunek drewna wzbogaci nasz domowy arsenał w solidną broń drewnianą. W zależności od regionu geograficznego staramy się wykorzystać aktualnie dostępne materiały. Oczywiście cudownie byłoby posiadać solidny hebanowy (twarde drewno o cudownym kolorze) kij, ale cena jest stanowczo niewspółmierna do własności tworzywa. W Japonii od zawsze wykorzystywało się dąb (czerwony lub biały) z uwagi na jego powszechne występowanie, a także twardość oraz sprężystość. Równie popularny jest bambus. Rośnie on bardzo szybko i jest stosunkowo lżejszy od materiałów o podobnej wytrzymałości. Nie ulega także czynnikom atmosferycznym czy procesom gnilnym. Świetnie sprawdza się w charakterze broni treningowej (trudno jest znaleźć pęd o odpowiednim przekroju na pełnowymiarową broń). Drewno rattanowe (nazwa wywodzi się od malajskiego słowa „rotan”) charakteryzuje się lekkością (specyficzna struktura wewnętrzna) i wysokim stopniem sprężystości. Dzięki temu świetnie nadaje się na krótkie pałki. Prostą broń drewnianą możemy wykonać z każdego dostępnego drewna, ale nie każda zapewni nam długowieczność produktu końcowego (ważna jest wytrzymałość, sprężystość, ciężar).

Nieskomplikowane akcesoria wojenne z gałęzi towarzyszą człowiekowi od początków jego istnienia. Dzięki naszej pomysłowości technika zbrojeniowa rozwinęła się najbardziej spośród wszystkich nauk (część historyków przypisuje jej napędzanie cywilizacji). Nie możemy zapominać o dorobku naszych przodków także i dzisiaj. Zmieniły się zagrożenia, zmieniło się też nasze postrzeganie otaczającego świata. Jednak dzięki odpowiedniej wiedzy będziemy w stanie skutecznie obronić się przy użyciu zwykłego drewnianego badyla znalezionego na poboczu.