Jak odróżnić 舞子 od gejszy?

Gejsza wyróżnia się z tłumu przed wszystkim specjalnym makijażem i ceremonialnym strojem. W zależności od stopnia wtajemniczenia, wieku gejsza nosi odpowiadające im „zestawy”.

Bardzo łatwo odróżnić 舞子 od dorosłej gejszy. Przede wszystkim na podstawie fryzury. 舞子 nosi swoje długie włosy upięte w różne tradycyjne fryzury (zgodne z jej pozycją w hierarchii). Młodsze spinają włosy w 割れしのぶ (wym. „wareshinobu”). Charakterystyczna jest czerwona wstążka wpięta w kok tak, aby była widoczna dokładnie w dwóch miejscach. Po lewej stronie nosi się różne kwiatowe ozdoby. Całości dopełnia ozdobna spinka (wieńcząca kok). Po trzech latach nauki (ok. 18 roku życia) adeptka zmienia fryzurę na おふく (wym. „ofuku”). Często przyrównuje się ją do brzoskwini, gdyż kok przedzielony jest jedwabną wstążką (czerwoną, różową lub niebieską – w zależności od pory roku). W czasie wybranych świąt [np. 祇園祭 (wym. „Gion Matsuri”)] starsze 舞子 mają prawo do noszenia bardziej dorosłych fryzur: 勝山市 (wym. „katsuyama”) oraz 奴島田 (wym. „yakko shimada”). Tuż przed promocją (ok. miesiąc wcześniej) następuje ostatnia zmiana fryzury – od teraz kandydatka nosi wyłącznieさっこう (wym. „sakkou”). Włosy układa się wówczas w misterne pętle i loki (dawniej taka fryzura przysługiwała wyłącznie młodym mężatkom). Na kilka dni przed debiutem włosy są skracane, a 舞子 otrzymuje pierwszą w swoim życiu 鬘 (wym. „katsura”, czyli perukę). Od tej pory długie godziny układania włosów przechodzą z rąk fryzjera do rąk perukarza.

Kolejną różnicą są 簪 (wym. „kanzashi”, tj. ozdobne szpile do włosów). W zależności od pory roku 舞子 noszą 簪 z różnymi motywami kwiatowymi :

Miesiąc	Motywy	Miesiąc	Motywy
Styczeń	kwiaty, bambus, ptaki, ryż	Lipiec	wierzba, hortensja
Luty	kwiaty śliwy	Sierpień	wilec, trawa
Marzec	kwiaty brzoskwini, motyle, peonie	Wrzesień	dzwonki (kwiaty)
Kwiecień	kwiaty wiśni, motyle	Październik	chryzantemy
Maj	kwiaty wisterii, irysy	Listopad	liście klonu, miłorzębu
Czerwiec	wachlarze, fajerwerki, ważki	Grudzień	abstrakcyjne wzory roślinne

Przy ich tworzeniu wykorzystuje się głównie jedwab. Gejsze nie noszą tak wyszukanych ozdób i nie przykrywają włosów jedwabnymi ozdobami. Korzystają ze srebrnych lub złotych spinek lub igieł. Taka oszczędność w przyozdabianiu fryzur ma źródło w pierwszych regulacjach, jakimi zostały objęty kobiety praktykujące tę profesję. Jedynym wyjątkiem są ceremonie herbaciane, podczas których nawet gejsze przystrajają się w 簪.

Makijaż – to zdecydowanie bardzo ważna i nie niknąca nawet w gęstym tłumie cecha każdej gejszy. Jego podstawą jest wyrazisty kontrast pomiędzy śnieżną bielą pudru, drapieżną czerwienią ust i mroczną czernią oczu. Jego historia pozostaje do dzisiaj bardzo zagmatwana i nie istnieje żaden dokument potwierdzający jedną, jedyną wersję zdarzeń. Najpopularniejsza zakłada, że biały makijaż to skutek opowieści, jakimi raczyli swoich ziomków podróżnicy powracający z Europy (opowiadali o smagłych „bladych pięknościach”). Jednakże w Chinach od wieków stosowano taką gamę barw, co sprawia, iż równie prawdopodobnie brzmi teoria o zaadaptowaniu zwyczaju z Państwa Środka. Początkowo kobiety mieszały puder z mąki ryżowej i niewielką ilość wody, aby uzyskać jednolitą, gęstą pastę. Goliły również brwi, malując później ich kontury węglem drzewnym. Usta czerwieniono sokiem pewnej odmiany wiśni. Popularną praktyką było również czernienie zębów (przy pomocy pasty z dużą zawartością opiłków żelaza) – należało je powtarzać regularnie, gdyż ich działanie było krótkookresowe, a niepoczernione zęby szybko wracały do swojej naturalnej barwy. Ten zwyczaj zaniknął ostatecznie w okresie reform Meiji (ponoć taki wygląd bardzo bawił obcokrajowców). Z biegiem lat zmieniły się obyczaje, a gejsze adoptowały wiele wynalazków spoza Japonii (np. sztuczne rzęsy używane wyłącznie przez pełnoprawne gejsze).

Sztuka makijażu została niestety brutalnie odarta z wdzięku oraz tajemniczości. To głównie za sprawą noweli „Memoirs of a Geisha”. Spowodowała ona istną manię nieudolnego podrabiania tradycyjnego makijażu (Madonna w 2001 r. wystąpiła na scenie w tandetnej imitacji, a w Australii stworzono specjalną linię kosmetyków o nazwie „Poppy”). Niestety efekty widoczne na ulicach światowych metropolii świadczą o całkowitym braku zrozumienia zagadnienia. Młode 舞子 noszą cały czas ciężką, grubą warstwę białego makijażu (sztuki jego wykonywania uczą się od swoich starszych koleżanek). Dopiero w trzy lata po debiucie 舞子 zmienia swój wygląd: zaczyna zakładać lżejsze kimona, delikatniejszy makijaż, a włosy wiąże w prosty kok. Od teraz podziw wzbudza jej dojrzałość i zdolności artystyczne (a nie uroda).

Sama aplikacja prawdziwego makijażu jest procesem długotrwałym (zwyczajowo trwa trzy godziny). Nakłada się go przed odzianiem komina (aby uniknąć ewentualnego zabrudzenia materiału). Na początku rozprowadza się po skórze woskowy podkład (twarz, szyja, klatka piersiowa). Po nim przychodzi czas na podkład (aplikowany na te same miejsca). Istotne jest, aby pozostawić nagi fragment skóry tuż przy linii włosów (ma to tworzyć iluzję maski) oraz charakterystyczny kołnierzyk (w kształcie podwójnej litery V) na karku (w Azji uważa się ten fragment ciała za najbardziej erogenny). Kolejnym krokiem jest nałożenie białego pudru (przy pomocy olbrzymiej gąbki). Prace wykończeniowe (czarny tusz) w okolicach oczu wymagają pewnej ręki (jakikolwiek błąd wymaga rozpoczęcia całego procesu od początku). Na końcu maluje się usta (przy pomocy czerwonego tuszu), powlekając je później warstwą rozpuszczonego cukru (aby nadać głęboki połysk). Stopień wtajemniczenia gejszy możemy rozpoznać po jej makijażu:

Młodsza 舞子	Starsza 舞子	Młodsza gejsza	Starsza gejsza
ciężki biały makijaż poza linią włosów	biały makijaż poza linią włosów	biały makijaż poza linią włosów	bardzo delikatny i indywidualnie dobrany makijaż
powieki i policzki uwydatnione różem	powieki i policzki delikatnie zaróżowione	róż wykorzystany przy liniach makijażu	całe usta pokryte są czerwienią
oczy podkreślone ciemną linią	oczy podkreślone ciemną linią	oczy delikatnie obrysowane czernią
brwi namalowane czerwienią i czernią	brwi namalowane czerwienią i czernią	brwi namalowane czerwienią i czernią
pomalowany jedynie fragment dolnej wargi	pomalowana jedynie centralna część ust	pomalowane są prawie całe usta

Kimono 舞子jest wielobarwne i bardzo krzykliwe (musi być dostrzegana z daleka). Jego rękawy są bardzo obszerne i długie (sięgają kostek). Z wiekiem gejsze wybierają coraz to bardziej stonowane kolory oraz wzory. Podobnie zmienia się szerokość 帯 (wym. „obi”, tradycyjny azjatycki pas) – im gejsza jest starsza, tym węższy pas nosi. Zmiany dotyczą również kołnierzyka. 舞子 noszą szerokie czerwone kołnierzyki, a po debiucie zamieniają je na prostsze białe. 舞子 noszą na dodatek おこぼ (wym. „okobo”, tradycyjne sandały na wysokim koturnie z twardego drewna). Gejsze mają większą swobodę w doborze obuwia, wybierając najczęściej proste 草履 (wym. „zōri”, lekkie i ręcznie plecione sandały wykonane z trzciny ryżowej).

Od "złotej ery" do współczesności

Skomplikowany układ zawiązany pomiędzy społecznością gejsz i 呼び出し przyczynił się bezpośrednio do ukształtowania tego tajemniczego i elitarnego grona artystek. Na początku XVIII w. ostatecznie ustalono, że gejsze nie tylko stają się niewolnicami w swoich 看板, ale także nie mogą sprzedawać usług o charakterze seksualnym (miało to chronić interesy kurtyzan). W taki oto sposób gejsze awansowały ze zwykłych prostytutek do lukratywnych towarzyszek przyjęć lub rozmów.

W następnych dziesięcioleciach 呼び出し traciły stopniowo na popularności, obniżając jakość świadczonych usług, rezygnując coraz częściej z nauki tradycyjnych sztuk (tańca, śpiewu, kaligrafii itp.). Ok. roku 1830 gejsze były już wyjątkową grupą kobiet, wyznaczających nowe trendy w modzie i kulturze. Utrwalił się również wewnętrzny podział na różne klasy i rodzaje (część dopuszczała kontakty intymne z klientami, a część pozostawała wierna jedynie swojemu kunsztowi). W roku 1899 zdelegalizowano prostytucję, co w pewnym stopniu ukróciło proceder kupczenia cnotą (oczywiście całe przedsięwzięcie przeszło do „podziemia”). Obok dawnych 遊廓 zaczęły powstawać 花街 (wym. „hanamachi”, czyli dosłownie „dzielnica kwiatów”) przeznaczone wyłącznie dla gejsz, jej opiekunów i pomocnic. W nowych dzielnicach wyrastały lokale, w których artystki mogły zabawiać swoich gości oraz oczywiście 置屋 (wym. „okiya”), tj. domy (właściwie małe pałacyki) stanowiące miejsce pobytu gejszy na cały okres jej 年季 (wym. „nenki”), czasowej licencji na wykonywanie zawodu.

Chociaż znane są historie, w których gejsze zawierały związki małżeńskie, to takie praktyki były źle postrzegane. Powszechnie uważano, że jeśli dana dama ma zasłużyć na miano legendarnej artystki (i przy okazji zyskać sławę dla swojego 置屋), powinna skupić się wyłącznie na doskonaleniu swoich umiejętności, porzucając doczesne przyjemności. Dopuszczano za to i ceniono zdolność flirtowania z gośćmi. 

Społeczeństwo gejsz było matriarchalną ostoją w patriarchalnej Japonii. Kobiety związane z tą profesją od zawsze uważano za zręczne negocjatorki i zdolne organizatorki. Rola mężczyzn ograniczała się wyłącznie do pomocy przy zakładaniu kimona (potrzeba do tego dużej siły), przemieszczania się po 花街 (np. riksze), księgowości lub fryzjerstwa (usługi perukarskie). Głównym zadaniem osobników płci męskiej w tych kobiecych kręgach było bycie gośćmi i uiszczanie opłaty za towarzystwo wyjątkowych kwiatów Orientu. Taki rozkład obowiązków pozwalał kobietom na znaczną samodzielność (m.in. finansową). Obecnie postrzega się je, jako niezależne feministki, które nie porzucały swojej kobiecości (w przeciwieństwie do znanych nam współczesnych „krzykaczek”). Przeciwnie – wykorzystywały ją do własnych celów.

II wojna światowa przyniosła kryzys całemu społeczeństwu japońskiemu. Dotychczasowe boginie były zmuszane do pracy w fabrykach (po ówczesnym wyprzedaniu swojego majątku), aby nie umrzeć z głodu (w roku 1944 zamknięto wszelkie herbaciarnie, pawilony i restauracje). Dopiero rok po zakończeniu działań zbrojnych zaczęła ponownie rozwijać się infrastruktura wyszukanej rozrywki (otwierano zamknięte lokale, odkupywano sprzęty estradowe). Bardzo niewiele kobiet (zmęczonych i wyniszczonych okupacją lub katorżniczą pracą) powróciło do zawodu gejsz. Te nieliczne ukierunkowały się ściśle na pokazy artystyczne i kultywowanie tradycyjnych sztuk. W tym okresie wiele prostytutek wykupywało za śmiesznie niskie kwoty bezcenne kimona, aby powitać amerykańskich żołnierzy z szeroko otwartymi ramionami (czyt. nogami). Właśnie one odpowiadają za utrwalony wizerunek gejsz – ulicznic (podopieczni Wuja Sama nie byli w stanie odróżnić zwykłej kurtyzany od wyedukowanej i eleganckiej gejszy, generalizując i nazywając je wszystkie: „geesha girls”). 加藤ユキ (wym. „Yuki Kato”) była gejszą, która zdecydowała się wyjść za amerykańskiego oficera. Nie spotkało się to oczywiście z akceptacją ze strony konserwatywnego społeczeństwa (twierdzono, że poślubiła „owłosionego barbarzyńcę” i jest zdrajczynią swojego narodu). Po latach prześladowań (policja nie odstępowała jej na krok) oraz odebraniu obywatelstwa wyemigrowała do USA (gdzie nadal spotykała się z szykanami), a następnie do Paryża. Po śmierci męża powróciła do ojczyzny (ostatnie lata życia spędziła zamknięta w domu).

Współcześnie nadal możemy odnaleźć prawdziwe 花街 rozsiane po całym terytorium Japonii. Najbardziej znane są te wchodzące w skład 五花街 (wym. „gokagai”, czyli „pięć hanamachi”) na terenie Kioto. Młode adeptki mieszkają w nich podczas swojej nauki (później mogą zamieszkać osobno w wybranym przez siebie miejscu, ale dopiero po spłaceniu długu wobec 置屋). Te dzielnice nadal pozostają synonimem wyrafinowanej kultury i eleganckiej rozrywki. Oczywiście świat zmienił się znacznie w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat, co wpłynęło też pośrednio na świat gejsz.

Dawniej dziewczynki trafiały do 置屋 w wieku siedmiu lat (nie mogły mieć więcej, niż osiem). Właściwie były sprzedawane, stając się wyłączną własnością 置屋. Obecnie naukę rozpoczynają nastolatki (mają dwa wolne wieczory w miesiącu – muszę jednak wrócić do domostw przed godz. 22:00). Zdarzają się też przypadki rozpoczęcia kształcenia przez dorosłe kobiety (jednak koniecznie niezamężne). Niekiedy przyjmowane są nawet cudzoziemki, np. Liza Dalby (przez wiele lat kształciła się pod okiem mistrzów, ale nie doczekała się formalnego debiutu) lub Fiona Graham [ta uparta Australijka zadebiutowała w roku 2007, przyjmując imię 紗幸 (wym. „Sayuki”) i stając się pierwszą prawdziwą gejszą spoza Japonii w historii]. Kandydatki oczywiście nadal muszą przestrzegać ściśle usystematyzowanego planu dnia, wypełnionego kursami i zajęciami praktycznymi. W latach 20. ubiegłego wieku liczba gejsz oscylowała w okolicach 80 tys. Obecnie jest ich nieco ponad 2 tys. (z wyłączeniem kobiet pozującym turystom w tradycyjnych strojach) – głównie za sprawą rygorystycznego wychowania (zarobki gejszy nadal należą do bardzo wysokich). Warto wspomnieć, że 舞子, która nie ukończyła treningu jest uznawana za „pohańbioną”, narażając się na szyderstwa.

Gejsze pracują przy przyjęciach i zebraniach w tradycyjnych お茶屋 (wym. „ochaya”, czyli „herbaciarniach”) lub 料亭 (wym. „ryōtei”, rodzaj ekskluzywnych restauracji). Opłata za czas wynajmowanej artystki nosi miano 線香代 (wym. „senkōdai”, co znaczy „czas palenia się kadzidła”), お花 (wym. „ohana”, tłumaczymy jako „cena kwiatu”) bądź 玉代 (wym. „gyokudai”, czyli „cena klejnotu”). Goście dokonują rezerwacji poprzez biuro administracyjne, posiadające harmonogramy i dane wszystkich gejsz dostępnych w danym 花街. Pojedyncza osoba musi zazwyczaj zapłacić 50 – 150 tys. JPY (3500 – 5300 zł) za jednorazowe uczestnictwo w takowym przyjęciu.

Istnieje alternatywna możliwość spotkania prawdziwej gejszy i podziwiania jej kunsztu (na dodatek znacznie tańsza). Regularnie odbywają się publiczne przedstawienia (chodzi o kultywowanie tradycji i prezentację umiejętności młodych adeptek). Koszt wstępu na takie wydarzenie to zaledwie 1500 – 4500 JPY (50 – 150 zł). Oto lista najważniejszych pokazów (nazwy pochodzą od prezentowanych w czasie ich trwania tańców):

• 北野をどり (wym. „Kitano odori”), wystawiany w ostatnim tygodniu marcu lub pierwszym tygodniu kwietnia (prezentowany od 1953 r.)
•  都をどり (wym. „Miyako odori”), wystawiany w kwietniu
  (prezentowany od 1872 r.)
• 京をどり (wym. „Kyō odori”), wystawiany w dwóch pierwszych tygodniach kwietnia (prezentowany od 1950 r.)
•  鴨川をどり (wym. „Kamogawa odori”), wystawiany w maju
  (prezentowany od 1872 r.)
•  祇園をどり (wym. „Gion odori”), wystawiany na początku listopada (prezentowany od 1873 r.)

Na koniec mała wskazówka dla odwiedzających Kraj Kwitnącej Wiśni. Jeśli zdarzy się Wam spotkać na ulicy 舞子 (dorosłe gejsze zazwyczaj nie chadzają pieszo – korzystają z prywatnych limuzyn), nie zachowujcie się, jak przy spotkaniu z NOL lub zagrożonym wymarciem gatunkiem. 舞子 mogą rozmawiać z przechodniami, więc zamiast robić zdjęcia z ukrycia (wczuwając się w fotografa magazynu „National Geographic”), podejdźcie i porozmawiajcie. To znacznie lepsza pamiątka dla obu stron (pamiętajmy, że w Japonii gejsze traktowane są z ogromnym szacunkiem, a przez niejednokrotnie skazywane na wyobcowanie i samotność).